De viskraam in Hoogeveen is ook een politiek café. ‘Iedereen om me heen stemt FVD’

Als mensen naar de viskraam van Femmina Kriekjes (39) in Hoogeveen gaan, dan kunnen ze daar drie redenen voor hebben: vis, bingo, politiek. Soms komen ze voor alle drie. De vis heeft Kriekjes zo schoongemaakt. Dat kost u een middag en mij een minuut, zegt ze dan. De bingokaarten liggen achterin, klanten moeten er alleen even naar vragen. Vanavond organiseert ze weer een online bingoavond.

Geregeld verandert de viskraam in een politiek café. Ze hoeft er niet eens op aan te sturen, zegt haar schoonvader, die meehelpt in de kraam. Het gebeurt gewoon vanzelf. „Hoe is het verder dan?”, vraagt ze aan klanten. Ze pakken een kop koffie uit de thermoskan, gaan in een rieten stoeltje zitten en meteen gaat het over het zwerfafval in de volkswijk Wolfsbos, waar ze elke woensdag met haar kraam staat.

Dan gaat het over verkeersdrempels, waar zijn die eigenlijk goed voor? Of over het asielzoekerscentrum. Dat ligt helemaal aan de andere kant van Hoogeveen, maar ja, asielzoekers hebben tegenwoordig allemaal een fiets. „Ik ben een open persoon”, zegt Femmina Kriekjes. „Daarom vertellen ze me vanzelf wat ze vinden. Zelf vertel ik het ook altijd.”

Wat ze hoort, vertelt ze door aan lokale politici. De halve gemeenteraad staat in haar telefoon. Zo had ze gehoord dat een winkelcentrum in Hoogeveen niet toegankelijk was voor blinden en slechtzienden. Daar was ze meteen achteraan gegaan, ze heeft de wethouder gevraagd om een blindengeleidestrook aan te leggen. „Femmina”, zegt de schoonvader, „komt altijd op voor de medemens.”

Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen stemde ze op JA21, van Joost Eerdmans. Daar heeft ze spijt van. Ze denkt nu, bij de gemeenteraadsverkiezingen van woensdag, aan FVD. „Iedereen om me heen stemt FVD”, zegt ze. Asiel houdt haar vooral bezig. Wat er in hun verkiezingsprogramma staat, zoals een sluiting van het asielzoekerscentrum en een einde aan de voorrang op sociale huur, spreekt haar aan.

Kriekjes onderhoudt goed contact met de Drentse activist Jan Huizen, onlangs veroordeeld wegens opruiing, die vorig jaar had opgeroepen tot ‘burgercontroles’ aan de Duitse grens tegen asielzoekers. „In het westen wordt dat als racistisch gezien”, zegt ze. „Maar het zijn onze normen en waarden, we willen de dingen houden zoals ze zijn.”

In de viskraam kijkt FVD-leider Lidewij de Vos de klanten vanaf een verkiezingsposter zijwaarts aan. Op de toonbank liggen flyers van FVD. Een vrijwilliger van de partij had gevraagd of ze daar mochten liggen. Dat vond Kriekjes goed. Al bromt de schoonvader dat Lidewij de Vos niets te maken heeft met Hoogeveen. „Het zijn toch ge-meen-te-raads-verkiezingen?”

Verkiezingswinst

Met twee zetels belandde het uiterst rechtse FVD in 2022 in de gemeenteraad van Hoogeveen. Deze keer lijkt alles te wijzen op een nog grotere verkiezingswinst. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van oktober vorig jaar behaalde de partij 8,5 procent van de stemmen in Hoogeveen.

Drie factoren geven FVD kans op een nog veel beter verkiezingsresultaat, zowel in Hoogeveen als daarbuiten. FVD doet mee in 104 gemeenten, bijna twee keer zoveel als in 2022. De PVV, de grote concurrent op uiterst rechts, staat maar op veertig kieslijsten. Ook in Hoogeveen, waar de PVV bij de Tweede Kamerverkiezingen van vorig jaar oktober nog bijna een kwart van de stemmen haalde, doet de partij van Geert Wilders niet mee.

Daarbij profiteert FVD landelijk van de dalende trend bij de PVV, waar interne problemen, een partijscheuring en het mislukken van het kabinet-Schoof voor een neergang hebben gezorgd. FVD wisselde, in ieder geval optisch, van leider: Thierry Baudet gaf het partijleiderschap aan Lidewij de Vos. Wel blijft hij partijvoorzitter en is er geen inhoudelijk verschil te zien tussen haar en Baudet.

Een mogelijke grote verkiezingswinst voor FVD op woensdag komt ondanks nieuwe onthullingen over de nauwe banden tussen de partij en extreemrechtse en neonazistische groepen. Onderzoeken van NRC en de Volkskrant laten zien dat kandidaat-raadsleden in verschillende gemeenten eerder waren aangesloten bij de neonazistische NVU, de extreemrechtse organisaties Geuzenbond en Voorpost of het racistische Erkenbrand, dat door de AIVD wordt gezien als een „gevaar voor de democratische rechtsorde”. Lidewij de Vos heeft geen afstand genomen van deze kandidaten.

Desondanks, zegt de Leidse politicoloog Simon Otjes, „heeft FVD aan geloofwaardigheid teruggekocht. Deuren die gesloten waren door de extremistische opvattingen van Baudet gaan nu weer open.” Lokale FVD-afdelingen spelen een belangrijke rol in dit proces van normalisering van de partij, zegt Otjes. „FVD probeert zich, anders dan de PVV of andere uiterst rechtse partijen, lokaal te vestigen. Daar proberen ze over te komen als een normale partij. Ze organiseren barbecues of bingo-avonden.”

Die strategie is overgenomen van de uiterst rechtse AfD in Duitsland: standpunten worden niet verzacht, maar de presentatie is vriendelijker. Andere lokale partijen, of lokale media, raken hierdoor in verwarring, zegt Simon Otjes. „Ze weten niet goed hoe ze moeten omgaan met de partij en hebben vaak de neiging FVD te normaliseren”.

Vincent Vos van Forum voor Democratie (midden) bij het lijsttrekkersdebat van Hoogeveen.

Foto Sake Elzinga

De FVD’ers ‘praten anders’

Het is dinsdagavond en in het gemeentehuis van Hoogeveen gaan negen lijsttrekkers met elkaar in debat. De lokale televisie zendt het debat rechtstreeks uit, in de raadszaal en een bijzaaltje zitten tientallen belangstellenden. Drie lijsttrekkers moeten op stellingen reageren. Jan Mastwijk, oud-Kamerlid voor het CDA, is de debatleider.

De FVD-lijsttrekker in Hoogeveen is Vincent Vos (28). Hij is ook actief voor het wetenschappelijk bureau en de internationale tak van FVD, en hij stond op plek 20 bij de Tweede Kamerverkiezingen. Vos gaat in debat met de lijsttrekkers van CDA en GroenLinks-PvdA over veiligheid. Ze moeten reageren op de stelling ‘De openbare ruimte lijkt op een jungle’. Vos is het daarmee eens. Hij zegt: „Je hoeft maar ’s avonds door Hoogeveen te lopen en je hoort knallen. Dat betekent dat er ergens drugs worden neergelegd.”

Stan van Eck (GroenLinks-PvdA) zegt: „Dat is gewoon een fabeltje. Vuurwerk heeft niets met drugs te maken.” Van Eck wil niet „met de knuppel er overheen”, maar meer geld naar jongerenwerkers sturen.

Vincent Vos: „Als ík me verveel ga ik toch ook geen overlast veroorzaken?”

Het debat verloopt „netjes en beleefd”, zegt Mastwijk er later zelf over. „Het is ook wel heel Hoogeveens. We laten elkaar hier graag heel. In Den Haag gaan ze elkaar tegenwoordig verbaal te lijf, maar hier zie je een na-ijleffect: het duurt even voordat dat hier ook gebeurt.” Ook Vos houdt het vriendelijk: hij neemt woorden als ‘remigratie’ niet in de mond.

Zo is het de afgelopen vier jaar in de gemeenteraad ook gegaan, vertellen andere lijsttrekkers. Het verschil tussen FVD en de rest is groot, vinden ze. Deels omdat hun standpunten zo afwijken van de andere partijen, maar ook omdat de twee FVD’ers „anders praten”, woorden gebruiken die je niet snel in Hoogeveen hoort. Bijvoorbeeld als ze het hebben over het bestrijden van de ‘globalistische agenda’ of de ‘modernistische architectuur’ in Hoogeveen.

„In het begin moesten ze aan ons wennen”, zegt Vincent Vos daar zelf over. „Maar ze zijn allemaal bereid met ons te praten, ook op persoonlijk niveau. Niet alleen in de raad, maar ook in de naborrel.” Uiteindelijk werkten de andere partijen gewoon samen met FVD. Van een cordon sanitaire is nooit sprake geweest.

Lijsttrekker Johannes Prakken van D66 zegt dat hij het „een dilemma” vindt. Bestrijd je FVD op hun extremisme, dan geef je er alleen maar extra aandacht aan, zegt hij, en dat vinden ze juist prettig. Aan de andere kant: zwijgen voelt ook niet goed. Hij trekt de grens bij de Grondwet. Als die volgens hem wordt overtreden, dan zegt hij er iets van.

Wat werkt, en wat werkt niet? Politicologen van de Universiteit van Tübingen in Duitsland hebben daar op basis van internationaal onderzoek een (nog niet gepubliceerde) inventarisatie naar gedaan. Er zijn grofweg drie strategieën. Aanpassing, waarbij partijen ideeën van uiterst rechts overnemen. Confrontatie, waarbij partijen uiterst rechts fel bestrijden. Of uitsluiting.

Iedere strategie kent nadelen, blijkt uit de inventarisatie. Nemen partijen ideeën van uiterst rechts over, dan worden ze acceptabel gemaakt. Gaan ze de ideeën bestrijden, dan leidt dat in de praktijk eerder tot versterking dan verzwakking van uiterst rechts. Uitsluiten van deelname aan bijvoorbeeld het college is op de lange termijn de enige effectieve manier, staat in de inventarisatie, mits het consequent gebeurt en media de partijen niet alsnog normaliseren.

Zou FVD in een college kunnen zitten? SP-lijsttrekker Jeroen Pomper zegt: „Vincent Vos belde me ook met die vraag. Ik zei: wij sluiten niemand uit.” Pomper werkt in het asielzoekerscentrum en hij vindt het vreselijk, zegt hij, hoe FVD’ers over asielzoekers praten. „Alsof die mensen de bron van alle ellende zijn.” Maar als FVD in de gemeenteraad ageert tegen, bijvoorbeeld, het recht op huisvesting van statushouders, dan houdt Pomper liever zijn mond. „Anders geef je ze alleen maar een podium.”

Lees ook het NRC-commentaar van 10 februari

Normalisering van FVD kan met zulke kandidaten niet

In Hoogeveen hebben burgers veel redenen om politici te wantrouwen. De armoede is hoog vergeleken met de rest van Nederland, de bevolking is relatief lager opgeleid en minder geletterd.

In de viskraam van Femmina Kriekjes gaat het over de verdwenen voorzieningen. Buslijnen zijn geschrapt. Het ziekenhuis maakt nu deel uit van een zorggroep, en veel afdelingen zijn gesloten.

Kriekjes heeft sinds januari haar viskraam op zaterdag moeten sluiten. Jammer voor liefhebbers van vis én jammer voor liefhebbers van politiek debat. Ze heeft een tweede kindje gekregen, ze heeft geen geld voor extra personeel. „En ik wil niet dat mijn kind zijn moeder niet ziet”, zegt ze. Haar schoonvader: „De 24 uurs-economie van het westen willen we hier niet. De groten winnen het, en de kleintjes gaan naar de pull’n.”