De zomertijd gaat weer in: is dat extra uur licht onze gezondheidsschade waard?

Dit weekend verzetten we de klok weer een uurtje vooruit. Waarom houden we vast aan de zomertijd, hoe is het ontstaan en wat zijn de verborgen kosten van dat extra uurtje avondlicht voor ons lichaam?

De lente is in volle gang en dat betekent dat de dagen rap langer en de nachten steeds korter worden. In de nacht van zaterdag op zondag 29 maart gaat de klok om twee uur ‘s nachts een uur vooruit. Het idee is simpel: door de klok te verzetten laten we de periode van daglicht beter overeenkomen met de tijd waarop de meeste mensen wakker zijn, wat in theorie energie zou besparen op verlichting.

Het ‘ontstaan’ van de zomertijd

Het concept wordt vaak toegeschreven aan Benjamin Franklin. In een satirische brief uit 1784 aan de Journal de Paris verbaasde hij zich over de Parijzenaren die uitsliepen terwijl de zon al scheen. Franklin stelde voor om kanonnen af te schieten als wekker en belastingen te heffen op gesloten luiken om kaarsvet te besparen. Hoewel zijn brief een grap was, legde het wel de basis voor het debat over het benutten van daglicht.

De echte pioniers waren de Nieuw-Zeelander George Vernon Hudson (1895) en de Brit William Willet (1907), die serieus pleitten voor het aanpassen van de tijd aan het menselijke ritme. Het was uiteindelijk het Duitse Keizerrijk dat in 1916, midden in de Eerste Wereldoorlog, als eerste de zomertijd invoerde om kolen te besparen. Nederland was tijdens de oorlog weliswaar neutraal, maar voerde één dag na de Duitse buren (op 1 mei) eveneens zomertijd in.

De wiskunde achter onze tijd

De keuze voor de zomertijd is niet alleen een kwestie van traditie, maar ook van geografische wiskunde. De aarde draait in 24 uur precies 360 graden rond haar as, wat betekent dat elke 15 lengtegraden gelijkstaan aan één uur tijdsverschil. Nederland bevindt zich geografisch tussen de 3,4 en 7,2 graden oosterlengte. Dit zorgt voor een merkbaar verschil binnen onze eigen landsgrenzen: in Vlissingen staat de zon ongeveer 15 tot 16 minuten later op haar hoogste punt dan in Enschede. Vroeger hanteerde elke stad daarom zijn eigen lokale zonnetijd, maar de komst van de spoorwegen dwong ons tot één nationale standaardtijd om chaos in de dienstregelingen te voorkomen.

Wat de overgang naar de zomertijd extra complex maakt, is dat Nederland geografisch eigenlijk thuishoort in de tijdzone van Engeland en Portugal (UTC+0), in plaats van het UTC+1. Omdat onze huidige standaardtijd gebaseerd is op de 15e lengtegraad, loopt onze klok in de winter al 40 minuten vóór op de zon. Wanneer we dit weekend de klok een uur vooruit zetten, groeit dat gat naar ruim een uur en veertig minuten. Hierdoor voelt ’12:00 uur’ op onze horloges, biologisch gezien pas als 10:20 uur zonnetijd.

Kijktip: Diederiks favoriete ezelsbruggetje voor de zomertijd | Short

Een effect op de gezondheid?

Hoewel de zomertijd ooit werd ingevoerd voor energiebesparing, is dat effect vandaag de dag te verwaarlozen. Wat echter steeds duidelijker wordt, zijn de negatieve effecten op de volksgezondheid. Uit een metastudie van het RIVM uit 2019 blijkt dat de tijdswisseling direct leidt tot meer hartinfarcten in de dagen na de omschakeling.

Wetenschappers van de Rijksuniversiteit Groningen ontdekten dat het uur verschil een enorme invloed heeft op onze biologische klok. Vooral kinderen, ouderen en avondmensen hebben moeite om zich aan te passen, wat leidt tot vermoeidheid en een lagere productiviteit. Op de lange termijn kan een onnatuurlijke tijdzone, waarin de klok ver voorloopt op de zonetijd, zelfs leiden tot een toename in depressies, overgewicht en een lagere algemene levensverwachting.

De vraag naar een permanente oplossing

Niet alleen mensen lijden onder de tijdsprong. In de veeteelt passen dieren zich niet zomaar aan, koeien staan niet ineens een uur eerder of later op voor de boer. Ook planten hebben op specifieke zonne-uren water nodig, waar kwekers natuurlijk handmatig op moeten anticiperen.

In 2018 deed de Europese Commissie een voorstel om de klok niet langer te verzetten, nadat uit een bevraging bleek dat 80 procent van de respondenten voor afschaffing was. Hoewel een meerderheid destijds voor een permanente zomertijd koos, adviseren deskundigen en gezondheidsinstanties zoals het RIVM juist om terug te keren naar de standaardtijd (wintertijd), omdat deze het dichtst bij ons natuurlijke ritme ligt.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: