Gijzelnemer uit Ede, een ‘tikkende tijdbom’, krijgt nog steeds geen tbs-plek – de crisis in het stelsel in één zaak samengebald

„Ik rondde mijn pleidooi af met de woorden dat wij als advocaten geen nieuwe slachtoffers op ons geweten willen hebben. Corné reageerde door te zeggen dat ook hij niet de oorzaak van nieuwe slachtoffers wil zijn.”

Afgelopen vrijdag voerde tbs-advocaat Jan-Jesse Lieftink een kort geding om de Nederlandse staat te dwingen zijn cliënt Corné H. op te nemen in een tbs-kliniek. H. kampt met zware psychische problemen. Hij is autistisch, heeft PTSS en hoort stemmen van bewaarders die hem allerlei opdrachten zouden geven. In 2024 gijzelde hij vier gasten van café Petticoat in Ede. Hij werd veroordeeld tot negen maanden cel en terbeschikkingstelling (tbs).

Die maatregel kunnen rechters opleggen bij veroordeelden van een ernstig delict die lijden aan een psychische stoornis. Voorwaarde is dat het delict met die stoornis samenhangt en dat een gerede kans op herhaling bestaat. Bij de zwaarste variant – tbs met dwangverpleging – komt de veroordeelde pas vrij als het gevaar voor anderen volgens de rechter voldoende is afgenomen.

H. kreeg tbs met dwangverpleging. Maar in een tbs-kliniek zit hij niet. Hij is een van de ruim 270 personen die in de cel wacht op behandeling. Terwijl iemand vier maanden na zijn veroordeling in een kliniek geplaatst hoort te worden, bedraagt de gemiddelde wachttijd inmiddels twee jaar of langer.

In ons land zijn we ernstig psychisch zieke mensen gewoon kapot aan het maken

Gijzelnemer H. verbleef tot voor kort in de gevangenis van Vught, op een psychiatrische afdeling. Daar ging hij afgelopen december opnieuw over tot een gijzeling, nu van drie gevangenismedewerkers. Ook deed hij zichzelf ernstige dingen aan, vertelt advocaat Lieftink. H. is „een tikkende tijdbom” die per direct de door de rechter opgelegde gespecialiseerde tbs-hulp nodig heeft. Dat concludeerde ook een door Lieftink ingeschakelde forensisch psycholoog.

Vandaar het kort geding tegen de Staat der Nederlanden afgelopen vrijdag. De landsadvocaat pleitte voor afwijzing van het verzoek en noemde H.’s situatie „niet ernstiger of schrijnender dan die van anderen die wachten op een plek in een tbs-kliniek”.

Lieftink, zo vertelt hijzelf telefonisch, ging de zitting niet in de koude kleren zitten. Geëmotioneerd kwam hij thuis. „In ons land zijn we ernstig psychisch zieke mensen gewoon kapot aan het maken. En onze overheid kijkt toe en doet eigenlijk niks.”

Lees ook

Gijzeling in café in Ede was het sluitstuk van een lange zoektocht naar psychische hulp

Vastgelopen

Uniek, zo wordt het Nederlandse tbs-stelsel vaak omschreven. In plaats van uitsluitend te straffen, worden plegers van zware misdrijven behandeld in specialistische forensisch psychiatrische klinieken. Doel is de kans verkleinen dat ze opnieuw ernstige delicten plegen. Volgens brancheorganisatie TBS Nederland telt Nederland bijna 1.700 tbs-patiënten.

Het stelsel kampt echter met een forse crisis. De zaak van Corné H. staat dan ook niet op zichzelf: ze is symptoom van een vastgelopen systeem. „Code gitzwart”, zo omschrijven rechters Frank Hovens en Jos van Mulbregt de situatie in het Nederlandse Juristenblad. Een belangrijke oorzaak is de sterk toegenomen instroom, ook wel het Anne Faber-effect genoemd. Sinds deze jonge vrouw in 2017 werd vermoord door Michael P., steeg het aantal veroordeelden dat tbs kreeg opgelegd fors: in 2016 betroffen het nog 122 personen, maar in 2024 al 178.

Nadien werden de regels aangepast, waardoor makkelijker tbs kan worden opgelegd, ook bij verdachten die weigeren mee te werken aan een psychiatrisch onderzoek. Dit speelde rond een eerder ernstig zedenmisdrijf van Michael P., die daardoor niet in een gesloten tbs-instelling zat.

Vanwege bezuinigingen en de veronderstelling dat dalende criminaliteit minder tbs-capaciteit vereist, werden in de jaren voor de moord op Faber diverse klinieken en afdelingen gesloten, waaronder de Gelderse kliniek Oldenkotte in 2014.

Daarnaast spelen grote problemen bij de door- en uitstroom van tbs-patiënten. Dit werkt twee kanten op. ‘Onbehandelbare’ tbs-patiënten zouden moeten doorstromen naar de longstay, maar daar is onvoldoende plek. Nu houden ze plekken bezet in het reguliere tbs-circuit.

Een tbs-patiënt in de Van der Hoeven kliniek, in Amersfoort.

In de fout gaan

Dit geldt ook voor patiënten die juist weer stappen in de maatschappij zouden moeten zetten, maar die niet terechtkunnen in lichtere behandelregimes in ggz-instellingen. Ook veel gemeenten, die een belangrijke rol spelen bij de re-integratie, verzaken omdat ze geen huisvesting en andere begeleiding aanbieden.

Daarbij, zo constateren althans rechters Hovens en Van Mulbregt, is Nederland een ‘safety-first’-samenleving geworden, waarbij ook de rechterlijke macht „wellicht te veel op safe speelt”. Rechters zouden het zekere voor het onzekere nemen en tbs-trajecten verlengen.

Hyacinthe van Bussel, voorzitter van TBS Nederland en directeur van forensische zorgaanbieder De Rooyse Wissel, denkt dat de crisis moet worden verholpen door al deze oorzaken aan te pakken. Meer lef, binnen de rechtspraak en klinieken, zou helpen. Ze wijst erop dat de gemiddelde behandelduur van een tbs-patiënt is opgelopen van acht naar negenenhalf jaar. „Klinieken zouden voortvarender stappen moeten durven zetten in de resocialisatie van patiënten. Maar daar is maatschappelijk en politiek draagvlak voor nodig. De maatschappij wil graag de garantie dat een patiënt nooit meer in de fout gaat, maar die bestaat niet.”

De maatschappij wil graag de garantie dat een patiënt nooit meer in de fout gaat, maar die bestaat niet

Daarnaast hamert Van Bussel op het belang van de door politiek Den Haag beloofde tweehonderd extra behandelplekken voor 2030. „Maar daarmee zijn we er niet. Want tweehonderd extra bedden, betekent vierhonderd behandelaars en die zijn er nu in de verste verte niet.”

Zolang het systeem niet tegelijk aan instroom, behandelduur en uitstroom sleutelt, lossen extra bedden niets op, benadrukt advocaat Lieftink. Zijn jarenlange ervaring heeft hem geleerd dat het tbs-stelsel is verkokerd, terwijl alle partijen en instellingen juist zouden moeten samenwerken.

Daarom pleit Lieftink voor een taskforce of commissie waarin iedereen aan tafel komt: van rechtspraak, OM en advocatuur, tot tbs-klinieken, gemeenten en zorginstellingen. „Alleen zo loopt het bad weer door.”

Lees ook

Gijzelnemer café Ede wacht al een jaar op tbs, de staat wil hem geen voorrang geven