Is buitenslapers beboeten sowieso een slecht idee? ‘Je straft iemand omdat die z’n ogen dichtdoet’

4 uren geleden 1

In een kelder aan de Oude Gracht in Utrecht komen verkopers van straatkrant St Maarten elke woensdag bijeen. Ze ontvangen hun gage, kopen nieuwe kranten in. Het is een gemêleerd gezelschap: een uitgeprocedeerde asielzoeker, een man die afkickt van heroïne, ouders in between jobs, een zwartwerker die van een steiger viel. Sommigen slapen of sliepen op straat. Inmiddels heeft een aantal, al dan niet illegaal, een dak boven het hoofd. Soms slechts een autodak.

In de nieuwste St Maarten wordt gevierd dat 33 van de 45 raadsleden onlangs stemden voor een BIJ1-motie om buitenslapen niet langer te beboeten. Amsterdam, Leiden, Maastricht en Nijmegen gingen de Domstad vorig jaar voor. Volgens de gemeente Amsterdam is het nog te vroeg om de afschaffing te evalueren.

Wel worden steeds meer boetes uitgedeeld. Het landelijk totaal aan CJIB-boetes nam in 2025 met 13 procent toe, blijkt uit een analyse van politiek econoom Merel van Rooy. Met de 1.157 boetes voor „de weg als slaapplaats gebruiken” was een bedrag van 196.000 euro gemoeid. Maar het „innen […] is heel ingewikkeld”, vertelt een CJIB-woordvoerder, omdat meestal een adres ontbreekt.

PTSS, hiv of kanker

In Rotterdam (352) en Den Haag (153) werden de meeste bonnen uitgeschreven. Dat waren volgens Van Rooy stijgingen van 49 procent en 13 procent vergeleken met vorig jaar. Ook de gemeente Westland, waar duizenden arbeidsmigranten werken, staat hoog op de boetelijst.

Het Utrechtse BIJ1 noemt het „onwenselijk” dat dakloze mensen worden bestraft, „terwijl ze overleven op straat”. Al helemaal als de opvang is volgelopen door flinke aanwas en beperkte doorstroming naar woningen. Of als passende hulp ontbreekt.

Het college stelt dat buitenslapen in Utrecht sinds begin 2025 weinig wordt beboet: twaalf keer dat jaar

Vorig jaar schakelde in Nederland 122 dakloze mensen de hulp in van een sociaal advocaat, omdat ze werden geweigerd door een overvolle opvang, meldde onder meer Trouw dinsdag. Sommigen hadden PTSS, hiv of kanker. Daarbij worden mensen zodra ze een adres krijgen, mogelijk geconfronteerd met opgespaarde aanmaningen, stellen de pleitbezorgers.

Het college stelt juist dat buitenslapen in Utrecht sinds begin 2025 relatief weinig wordt beboet, in dat jaar twaalfmaal. Mensen zouden pas worden berispt als ze voor „onveilige of overlastgevende situaties” zorgen. Bovendien beschouwt de gemeente een geldstraf als laatste redmiddel, omdat die mensen zou kunnen motiveren alsnog zorg aan te nemen. Ook kunnen handhavers zonder buitenslaapboete niet meer direct reageren op meldingen van Utrechters die zich onveilig voelen. Bijvoorbeeld als iemand voor een schuur slaapt, aldus het college.

Beetje meer geld

Als protest kondigde St Maarten afgelopen zomer aan ingezonden buitenslaapboetes te betalen. Sindsdien kwam slechts één boete binnen op de redactie, vertelt redacteur Frank Dries. En die bon werd ook nog eens ver buiten de Utrechtse gemeentegrenzen uitgeschreven. Twee Roemeense straatkrantverkopers werden in het Zuid-Hollandse Den Hoorn beboet, omdat ze in een auto bivakkeerden. Een boete werd bezorgd in Roemenië, de ander circuleert nog ergens. Inmiddels was het bedrag verhoogd van 170 naar 199 euro, toen de verkopers de bon aan de krant overhandigden.

Ook nieuwe verkoper Petru (38, achternaam bij de redactie bekend) uit de Roemeense stad Sibiu slaapt ’s nachts met familieleden in een auto. „Het is lastig. Geen wc, geen douche.” Om gedoe met de politie te voorkomen, wisselen ze locaties af. Petru en drie anderen krijgen in de werfkelder een keycord met geplastificeerde kaart omgehangen, zodat ze herkenbaar zijn als officiële verkopers.

Op het moment heeft hij hier geen ander werk, maar toch is hij liever in Nederland: „In Roemenië werk je te veel voor te weinig geld. In Holland verdien je een beetje meer.”

Geen vertrouwen in politiek of politie

Sommige verkopers gelden als bekende gezichten in het straatbeeld. De in Turkije geboren Armeniër Bedros (61, achternaam bij de redactie bekend), gehuld in oranje veiligheidshesje, brengt al 25 jaar het nieuws van de straat aan de man. Achterop z’n fiets heeft hij een krantenbak bevestigd. Van 1999 tot 2023 sliep hij op straat, waar hij ongewild „dieven, junkies en criminelen” trof. „Geen dak, geen inkomen, geen zakgeld. Niets!”

Nu gaat het beter met Bedros. Hij woont in de wijk Kanaleneiland. In de politiek heeft de Armeniër geen vertrouwen. Het recht komt alleen de overheid goed uit, denkt hij. Ooit werd Bedros’ fiets kapotgemaakt. „[De dader] betaalde niets. Naar het politiebureau? Ze doen niets.”

„Fijne dag, knappe mooie mensen”, onderbreekt hij zijn verhaal als passerende afvalophalers hem herkennen en beginnen over het zonnige weer. „Tuurlijk, een mooie dag! Geen mooie dag, geen knappe mensen.” Als even later een politieauto langsrijdt, vloekt hij. Toen hij op straat sliep, werd hij vaak hardhandig gewekt door agenten, vertelt hij.

Prima om opgesloten te worden

De nieuwe lichting krantverkopers bestaat voornamelijk uit Polen en Roemenen. „De echte straatslapers”, legt redacteur Sander van der Meijs uit. „Die hebben geen idee dat de kwestie met buitenslaapboetes in de gemeenteraad speelt.” Sommigen hebben bijvoorbeeld geen smartphone of spreken geen Nederlands of Engels.

Überhaupt zal het ze „aan hun aars oxideren” of ze een boete krijgen, zegt Van der Meijs. Een verkoper vertelde hem laatst dat hij het prima vond om opgesloten te worden, zodat hij droog zat en een maaltijd kreeg. „Maar uiteindelijk gaat het erom dat je iemand een boete geeft omdat diegene zijn ogen dichtdoet. Daar is fundamenteel iets mis mee.” Daarbij betalen ze al een hoge prijs: mensen die langdurig op straat slapen, leven gemiddeld tien tot dertig jaar korter.