Klimaatverandering zit Tour de France op de hielen

Het belooft een heet begin van de Tour de France te worden dit weekend, bloedheet zelfs. Naar verwachting komt het kwik ruim boven de dertig graden uit als de renners zaterdag aan de start in Barcelona verschijnen, met een luchtvochtigheid van meer dan 60 procent. Na een tijdrit op zaterdag en een heuveletappe langs de Spaanse kust met flink wat hoogtemeters, klimt het peloton op maandag de Pyreneeën over naar Frankrijk, waar de temperaturen voor het eerst wat zullen dalen. 

Vier jaar geleden barstte de discussie over de toekomstbestendigheid van de Tour al los, toen renners op sommige dagen met 40 graden in het zadel zaten. Wielerliefhebbers kennen de beelden van renners die, gutsend van het zweet, bidons met water over hun hoofd leegknepen terwijl brandweermannen het asfalt bespoten ter verkoeling. De ploegen klaagden steen en been. „Verschrikkelijk, alsof je in een oven rijdt”, zei Fransman Thibaut Pinot. Op de finishlijn van de negende etappe stortte zijn landgenoot Alexis Vuillermoz in door een hitteberoerte. Zijn Tour was ten einde.

Diezelfde discussie is dit jaar nog prangender. Een week geleden werd Frankrijk geteisterd door één van de zwaarste hittegolven ooit. De Franse gezondheidsdienst telde meer dan duizend extra doden door de hitte, die overal in het land records verbrak. Frankrijk ligt in het deel van Europa dat een paar jaar geleden werd aangemerkt als ‘hittegolf-hotspot’. Het aantal hittegolven neemt hier drie tot vier keer sneller toe dan elders op het noordelijk halfrond. 

‘God houdt van de Tour’

„Het codewoord dit jaar wordt aanpassing”, zei Tourdirecteur Christian Prudhomme deze week tegen France24, wijzend op het hitteprotocol dat sinds 2024 bestaat om ongelukken door extreme hitte te voorkomen. Indien nodig kan er van alles: publiek en neutrale motoren mogen meer water aanreiken, de start kan naar een schaduwrijke plek verplaatst worden en de tijdslimiet waarbinnen iedereen binnen moet zijn kan worden verruimd. „Zodat renners die achterop zijn geraakt zich niet kapot hoeven te werken om op tijd binnen te zijn”, aldus Prudhomme.

Maar is dat genoeg? Hoe lang blijft het nog veilig om zo extreem te sporten in de Europese zomer? In het wetenschappelijke tijdschrift Nature stellen klimaatonderzoekers zich die vraag, door de lens van 50 jaar Tour de France. De onderzoekers verzamelden historische weergegevens en combineerden die met de routes van alle etappes sinds 1974. Zo zochten ze uit of het klopt, wat renners al jarenlang zeggen te ervaren: wordt de Tour de France inderdaad steeds heter?

Lees ook

Koersen in veertig graden, daar kun je niet tegenop drinken

Het antwoord verraste de onderzoekers. Op papier is de Tour de France goed voorbereid op hitte, zegt hoofdauteur Ivana Cvijanovic, klimaatonderzoeker aan het Franse Instituut voor Duurzame Ontwikkeling (IRD), maar in de praktijk werden de protocollen nog nooit echt op de proef gesteld. Dat was het meest opvallende resultaat uit de studie die ze begin dit jaar met internationale collega’s publiceerde: „De Tour de France heeft tot nu toe niet echt een gevaarlijk hete dag gehad.”

De afgelopen 50 jaar stegen de temperaturen op alle twaalf onderzochte locaties van de Tour, zoals de hitte bijna overal ter wereld is toegenomen door klimaatverandering. Maar de dagen waarop er daadwerkelijk etappes werden verreden bleven tot nu toe als door een wonder gespaard. Het scheelde „soms maar twee dagen”, zegt Cvijanovic. „Een collega zei: er is maar één verklaring mogelijk, God houdt van de tour.”

Mogelijk komt dat gelukkige toeval dit jaar ten einde. De eerste etappes van dit jaar, in Spanje en Zuid-Frankrijk, kunnen het wielerevenement danig op de proef stellen. Cvijanovic: „Het wordt interessant om te zien wat er dan gebeurt. Zal de tourorganisatie opvolgen wat het heeft vastgelegd in de richtlijnen? Zijn ze echt bereid etappes te vervroegen of helemaal te annuleren?”

Hittetraining met handschoenen en muts

De Tour blijft een race om uithoudingsvermogen. Wie de beste prestaties weet te leveren onder zware omstandigheden, wint. Zo wordt hitte inmiddels ook een factor waarop renners elkaar kunnen beconcurreren. De combinatie van hoogte- en hittetraining is steeds gebruikelijker bij profploegen, weet thermofysioloog Coen Bongers van het Radboudumc. „Hittetraining zorgt ervoor dat je bloedplasma toeneemt. Je gaat ook meer en eerder zweten en je hartslag en kerntemperatuur blijven lager bij een bepaalde krachtsinspanning.”

Het optimale is twee weken achter elkaar dagelijks negentig minuten trainen met een lichaamstemperatuur boven de 38,5 graden. Concreet betekent dat fietsen in een warm land, óf op een indoor trainer met winterkleding aan, inclusief handschoenen en muts.

Zweten is bij fietsen de belangrijkste manier om warmte kwijt te raken, zegt Bongers. Dat gebeurt door verdamping van zweet op je huid. Druppelt het zweet op de grond, dan draagt dat niet bij aan warmteafgifte. Het kost alleen maar energie. Je verliest vocht en droogt uit.

Drie liter vocht per uur verliezen

Fietsen heeft in dat opzicht een groot voordeel ten opzichte van veel andere sporten: de rijwind. „Hoe meer luchtstroming om het lichaam, hoe beter je warmte kwijt kunt, want wind stimuleert warmteafgifte via de huid en zorgt voor snellere verdamping.” Die rijwind maakt dat fietsen onder relatief hoge temperaturen nog veilig vol te houden is.

Maar, waarschuwt Bongers, daar zit gelijk ook de valkuil: omdat wielrenners bij extreem hoge omgevingstemperaturen zo afhankelijk zijn van zweten om zichzelf te koelen, moeten ze enorm veel drinken om dat vocht weer aan te vullen. „Profs verliezen wel twee tot drie liter vocht per uur. Voor een korte etappe van vier uur kan dat nog wel. Maar als je zeven uur op de fiets zit wordt het een stuk lastiger.”

Het probleem met uitdroging is dat er niet genoeg bloedvolume is om alle systemen in je lichaam goed te bedienen. „Er moet veel bloed naar de huid om goed te kunnen koelen, maar je organen hebben ook bloed nodig. Als je uitdroogt, wordt er bloed onttrokken uit de huid zodat het hart bloed kan blijven rondpompen.” Met iedere procent uitdroging, zegt Bongers, stijgt de lichaamstemperatuur met 0,1 graden extra. „Zo ontstaat warmtestuwing, met alle gevolgen van dien.”

Alle spieren in zijn lichaam verkrampen

Florian Smits weet als geen ander hoe het is om op de fiets gevloerd te worden door hitte. De 44-jarige fysiotherapeut, die renners van verschillende profploegen behandelt, koerste vroeger zelf vooral in Afrikaanse landen. Hij herinnert zich nog een koers in Kameroen, waar hij aan de start van de vijfde etappe al voelde: dit is niet mijn dag. Bij de eerste heuvel wordt hij al gelost. Hij weet terug te komen, maar moet vlak daarna alsnog afstappen. Diarree. Zijn ploegleider vraagt het hem nog, ben je oké? Nee, denkt Smits, maar hij fietst toch door. Na de finish voelt hij alle spieren in zijn lichaam verkrampen.

Als hij twee dagen later, na een rustdag met veel liggen en drinken, opnieuw op de fiets stapt, merkt hij dat hij niet scherp is. Smits hangt in het wiel van zijn voorganger, maar het lukt hem niet om scherp te zien. Hij rijdt door een gat in de weg, breekt zijn stuur, en smakt met 55 kilometer per uur tegen de grond. „Mijn ploegleider vroeg me wat ik wilde. Ik dacht: laat me maar liggen, ik tel mijn zegeningen.” Smits had die dag niet op moeten stappen, weet hij nu. Zijn lichaam had genoeg signalen afgegeven. „Als de hitte je eenmaal grijpt, kom je er niet meer van af.”

Echte hitteberoertes verwacht fysioloog Bongers niet veel te zien in de Tour. „Als er één sport is waar de sporters goed in de gaten worden gehouden, is het wielrennen.” Voor en na de etappe kunnen ze een koelvest aantrekken, koude dranken drinken, of natte handdoeken in hun nek leggen, allemaal om hun kerntemperatuur naar beneden te brengen. „Een paar jaar geleden stapte de Sloveen Tadej Pogacar tijdens de Tour na iedere etappe in een koelbad dat ín de ploegbus stond.”

Lees ook

In Tokio is het eigenlijk te heet om te sporten

Tijdens de koers kunnen de ploegwagens ijs aangeven voor onder de shirts, en de renners kunnen bidons met water over zich heen gooien. Dat laatste is effectiever dan je zou denken, legt Bongers uit. „Het water in je kleding en op je huid fungeert als een soort kunstmatig zweet dat weer kan verdampen.”

Om te bepalen hoe belastend de hitte voor de renners de afgelopen jaren was, keken Cvijanovic en haar collega’s niet naar de temperatuur in graden Celsius, maar naar de zogenoemde wet bulb globe temperature (WBGT), vernoemd naar de meetmethode met een bol met vochtig katoen eromheen. De WBGT houdt in tegenstelling tot de normale temperatuur rekening met wind, luchtvochtigheid en zonnestraling, en geeft daardoor het beste weer hoe de hitte voor de renners voelt. Als de lucht vochtig is bijvoorbeeld, neemt het koelende effect van zweten af omdat het vocht moeilijker verdampt.

Volgens de richtlijnen die de Tour de France sinds 2024 hanteert moet een etappe worden verzet of bijvoorbeeld vervroegd, wanneer de WBGT hoger is dan 28 graden Celsius. Die grens ligt lager dan bij veel andere sportevenementen. De FIFA annuleert wedstrijden pas vanaf een WBGT van 32 graden, net als de internationale tennisfederatie ATP. „Als je daarmee vergelijkt”, zegt Cvijanovic, „is de organisatie van de Tour de France al vele malen verder.”

De renners gingen ‘wandelend’ van start

In de afgelopen vijftig jaar klom de WBGT op de Tour de France zelden boven die huidige grens van 28 graden Celsius. In het onderzoek van Cvijanovic is de etappe van Bordeaux in 1995 een opvallende uitzondering, met een WBGT van 28,7 graden Celsius om drie uur ’s middags. Een thermometer gaf die dag rond de veertig graden aan, de ‘normale’ temperatuur.

De renners gingen ‘wandelend’ van start, vertelt een jongere Mart Smeets in het televisieverslag dat op Youtube is terug te vinden. „En dat komt omdat het warm is, en niet zo’n klein beetje warm: wárm-warm.” De kopgroep kwam later alsnog op snelheden van zestig kilometer per uur, zonder acute gevolgen voor de renners: het commentaar van Smeets meldt geen slachtoffers van de extreme hitte.

Maar de hitte wordt normaler en zo groeit ook de kans dat het op een etappedag gevaarlijk heet wordt. Uit de cijfers van het onderzoek blijkt dat met name de routes bij Nîmes, Bordeaux en Toulouse de afgelopen jaren steeds vaker in juli de WBGT-grens van 28 graden Celsius overschrijden. Het lijkt erop alsof de tourorganisatie hier al voorzichtig rekening mee houdt, zegt Cvijanovic: Bordeaux is sinds eind jaren negentig minder vaak onderdeel van het parcours, al staat die dit jaar wel weer op het programma.

Ook het verplaatsen van een race naar de vroege ochtend is een voor de hand liggende oplossing. Uit het onderzoek van Cvijanovic blijkt dat de temperaturen in juli ’s ochtends tot elf uur bijna overal in Frankrijk onder de gevaarlijke grens blijven. Maar een vroege race betekent ook minder kijkers en dus minder opbrengsten voor de Tour en de gesponsorde wielerploegen. „Het zal ervan afhangen hoe ze een compromis maken tussen commercie en veiligheid. Ik denk dat dat de grootste uitdaging zal worden.”

Vraag je deskundigen tijdens welke etappes de renners het meeste last hebben van de hitte, dan komen ze vaak uit op de zware bergetappes. De temperatuur neemt op hoogte weliswaar af, maar tijdens het beklimmen van een steile bergpas valt ook de verkoelende wind vaak weg en leveren de renners bovendien een extra zware lichamelijke inspanning – met name het handjevol renners dat in de kopgroep om de dagzege strijdt. In het algemeen geldt volgens Bongers dat het flink uitmaakt of renners in de kopgroep of in het peloton fietsen. „In ‘de bus’ is het een stuk minder zwaar fietsen. Het zijn de jongens voorin die de grootste kans hebben om over hun grenzen te gaan.”