Met dezelfde slogan en speerpunten hopen lokale D66’ers het landelijk succes te reproduceren

De ochtendmarkt op het Leidse Stadhuisplein is woensdag uitgestorven. Het is koud en het regent onafgebroken, maar dat houdt D66 niet tegen. In de hal van het stadhuis trekken lijsttrekker Wietske Veltman en de nummers vier, vijf en tien op de lijst een witte jas met groen partijlogo aan. Ze gaan flyeren. 

„Dan zijn we zelf maar het zonnetje”, zegt Veltman monter.

De Leidse lokale afdeling wappert daarbij niet met een rood-witte Leidse vlag – „die hoeft niet van extreemrechts te worden terugveroverd hier”, zegt Veltman lachend. Maar de ingrediënten van de regionale campagne doen sterk denken aan die van de landelijke partij.

Op de flyer die Veltman (ook wethouder Economie, Kennis, Sport en Gezondheid in Leiden) uitdeelt staan „vijf doorbraken” – dezelfde term die partijleider Rob Jetten landelijk gebruikte. Wonen is ook in Leiden het belangrijkste campagnethema, zegt Veltman. De eerste ‘doorbraak’? „Tien nieuwe buurten”, een lokale vertaling van de landelijke „tien nieuwe steden”. En de slogan is ook hergebruikt: „Het kan wél.” 

Bij de gemeenteraadsverkiezingen aankomende woensdag doet D66 in 256 gemeenten mee, ongeveer driekwart van alle gemeenten in Nederland. De afgelopen twee gemeenteraadsverkiezingen haalde de partij 9 procent van de stemmen, in 2014 was nog dat 12 procent. Ze eindigen telkens als derde landelijke partij.

D66 haalde bij de Tweede Kamerverkiezingen haar grootste succes ooit met een optimistische campagne waarin de Nederlandse vlag een grote rol speelde en Jetten meer over traditioneel rechtse onderwerpen praatte. Maar is dat landelijk succes zo makkelijk te kopiëren naar de lokale verkiezingen?

Lees ook

Rob Jetten moest de sociaal-liberale identiteit van D66 flink oprekken om rechtse kiezers aan te spreken

‘Coalitieakkoord te VVD’erig’

In de stromende regen is het lastig om in gesprek te komen met Leidenaren. De paar bezoekers op de markt willen vooral snel hun boodschappen doen. De flyers beginnen al te bollen van het water. Na tien minuten buiten hangen natte slierten haar langs de gezichten van de campagnevoerders.

„Goed bezig in dit weer!”, zegt een voorbijganger bewonderend vanonder een capuchon. „Maar ik moet door.”

Een fietser suist voorbij: „Mijn stem hebben jullie!”

De enige voorbijganger die langer dan drie zinnen blijft staan, is de Haagse docent Hans Alewijnse (74), schuilend onder een paraplu. De folder die hem wordt aangeboden, weigert hij. „Hoe die Jetten – klimaatdrammer noemde hij zichzelf toch? – zijn idealen zo makkelijk verkoopt aan de VVD voor het premierschap… Ik kan er niet bij.”

Alewijnse stemt GroenLinks-PvdA en doelt op het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA. „Veel te VVD’erig.”

Peilingen suggereren dat hij niet de enige progressieve kiezer is die er zo over denkt. In een Tweede Kamerpeiling van Ipsos I&O van vorige week is een kleine verschuiving zichtbaar van D66 naar GroenLinks-PvdA. Volgens het bureau zijn deze kiezers teleurgesteld in het „rechtse beleid”. Ook in een eerdere peiling van EenVandaag/Verian daalde D66 licht.

Als dat woensdag ergens merkbaar wordt, vrezen sommige D66’ers, dan is het in progressieve steden als Amsterdam, Utrecht – of Leiden.

Leiden stemt relatief links. GroenLinks en PvdA hebben samen met 14 van de 39 zetels veruit de grootste fractie in de gemeenteraad. Samen met het CDA en D66 vormden zij de afgelopen vier jaar het college. D66 bestuurt in Leiden al sinds 2010 onafgebroken mee, al slonk het zetelaantal: van twaalf in 2014 naar negen in 2018 en zes in 2022. In 2025 splitste een raadslid zich af, zij staat nu op de kandidatenlijst van de VVD.

Is D66 Leiden bang de progressieve kiezer te verliezen? Volgens lijsttrekker Veltman hoort ze op straat nauwelijks kritiek op het coalitieakkoord. En bovendien, vindt ze, zou die kritiek onterecht zijn. „De groene koers staat weer in de vooruit, de onderwijsbezuinigingen worden teruggedraaid.”

Een debat bij het Ouderencafé in Leiden op donderdag, met D66-lijsttrekker Wietske Veltman (tweede van rechts).

Foto Olivier Middendorp

Autoluwe binnenstad

Veltmans gesprekken met kiezers gaan meestal over lokale kwesties. Studenten zonder kamer, groen in de stad, de jeugdzorg. Ook veelbesproken is het auto- en parkeerbeleid in de binnenstad. Het stadsbestuur verklaarde hele stadsdelen in de historische binnenstad in de afgelopen jaren autoluw.

Emma van Bree, lijsttrekker van GroenLinks-PvdA in Leiden, begint telefonisch wél over het coalitieakkoord. „Wij gaan veel progressieve kiezers die bij de Tweede Kamerverkiezingen een uitstapje maakten weer terugzien.”

Lokaal ziet Van Bree D66 naar rechts opschuiven. Maarten de Crom, lijsttrekker van de Leidse VVD, ziet die beweging ook. Ze noemen hetzelfde voorbeeld: bij een ondernemersdebat stelde Veltman dat de autoluwe binnenstad waar het college aan werkt wel af is. Een tegemoetkoming aan de ondernemers.

Lees ook

Professioneel, correct, attent: Rob Jetten haalt desnoods zelf een doekje over de wc’s

Het gevoel van Veltman – dat landelijke politiek minder zwaar telt in het lokale stemhokje – blijkt ook uit cijfers. Volgens Ipsos I&O laat 55 procent van de kiezers zich bij gemeenteraadsverkiezingen vooral leiden door lokale kwesties. Drie op de tien weegt lokale en landelijke thema’s even zwaar, en 12 procent kijkt vooral naar landelijke politiek.

„Een kanttekening is wel dat het een sociaal wenselijk antwoord is om te zeggen dat je je keuze bepaalt op basis van gemeentelijke standpunten”, zegt onderzoeker Asher van der Schelde van Ipsos I&O. En uit zijn onderzoek blijkt ook dat weinig kiezers gemeentepolitiek goed volgen.

De types van Forum

De verschuiving van progressieve kiezers van D66 naar GroenLinks-PvdA is in de laatste peiling van Ipsos I&O bovendien nog beperkt, relativeert onderzoeker Van der Schelde. En partijleider Jetten is nog altijd populair – logisch dat hij ook deze verkiezingen op flyers en posters te zien is.

Jettens eerste dagen stonden in het teken van bezoeken aan de Oekraïense president Volodymyr Zelensky en een lange lijst Brusselse bestuurders. En die beelden zijn weer in de media te zien. Dat helpt voor de zichtbaarheid van D66 tijdens de campagne.

Maar hem verder in de campagne inzetten is lastig. Volgens Van Asten kan het Jetten schaden als hij als te partijdig wordt gezien. Daarom gaan nu met name de 26 Tweede Kamerleden het land in om campagne te voeren. „Dat heeft een ander effect dan één gezicht.”

Als premier kreeg Jetten in zijn eerste dagen bovendien direct te maken met een aanval op Iran door de Verenigde Staten en Israël. Met name D66-kiezers hebben kritiek op de kabinetsreactie op de oorlog, blijkt uit onderzoek van Ipsos I&O: 33 procent steunt de reactie van het kabinet, maar 39 procent niet.

De grootste verkiezingsuitdaging voor D66 ligt volgens peiler Van der Schelde elders: bij het relatief grote deel van de kiezers dat landelijk wél D66 zou stemmen, maar lokaal nog geen voorkeur heeft. Dat is ongeveer drie op de tien. Een deel van hen dreigt woensdag thuis te blijven.

Voor D66 is het lastig om kiezers te mobiliseren. Dat weet de partij. Tweede Kamerlid en campagneleider Robert van Asten zegt dat de partij zich in de laatste dagen voor de verkiezingen daarom juist op deze groep richt. Daar valt volgens hem het gemakkelijkst de meeste winst te behalen. Vandaar ook de posters met: „Stem weer D66”.

Veel potentiële D66-kiezers maken zich volgens Van Asten zorgen over de spanningen in de wereld. Dat motiveert hen bij landelijke verkiezingen. „Maar als je in je gemeente prima leeft, in een fijne wijk woont, het goed gaat met je kinderen en de vuilnis niet op straat ligt, dan heb je een extra incentive nodig.”

Die prikkel probeert D66 lokaal ook te geven. Veltman wijst in gesprekken op straat op de uiterst rechtse partijen op het stembiljet. „Kijk naar de types op de lijsten van Forum voor Democratie”, zegt ze. „Als je niet stemt, geef je hen meer ruimte.”