Twijfel aan Jan van Eyck: kan AI de echtheid van een schilderij beoordelen?

Kan AI de echtheid van schilderijen beoordelen? Een AI-analyse van twee schilderijen van de wereldberoemde schilder Jan van Eyck (circa 1390-1441) zou laten zien dat beide werken niet door Van Eyck zelf maar door medewerkers in diens atelier zijn geschilderd. Het Zwitserse bedrijf Art Recognition komt tot deze conclusie nadat het twee versies van Sint-Franciscus ontvangt de stigmata heeft laten onderzoeken, een in het Musei Reali in Turijn, de andere in het Philadelphia Museum of Art in de Verenigde Staten.

Art Recoginition baseert zijn onderzoek op de analyse van digitale fotoreproducties van de twee schilderijen, vertelde de CEO Carina Popovici dit weekend in de Engelse krant The Guardian. Het bedrijf trainde zijn AI-programma met de karakteristieken van de ongeveer 20 schilderijen die als een echte Van Eyck worden gezien, en met die van werken die als een studio- of atelierwerk gelden. Art Recognition stelt op basis daarvan dat de versie in Philadelphia „met een waarschijnlijkheid van 91 procent negatief” is, en de versie in Turijn „met 86 procent negatief”.

De twee musea in Turijn en Philadelphia hebben nog niet gereageerd, maar volgens Art Recognition-CEO Carina Popovici zullen „de musea van Philadelphia en Turijn hier niet blij mee zijn”. Volgens Till-Holger Borchert, Van Eyck-kenner, is de conclusie van het AI-onderzoek een bevestiging van dat wat diverse kunsthistorici al langer over deze werken zeggen, zegt hij tegen The Guardian. Maar hoe zwaar wegen dergelijke AI-analyses over de echtheid van schilderijen dan eigenlijk in de kunstwereld?

Discussie

Het gebruik van AI om de echtheid vast te stellen is al enkele jaren bezig; Art Recognition bestaat zelf sinds 2018, en zegt als „leidende pionier” op dit gebied met musea en veilinghuizen samen te werken. Maar discussie over het bedrijf is er ook. Vorig jaar stelde het bedrijf nog dat een versie van het schilderij Het Bad van Diana (rond 1635) een echte Rubens was, terwijl het Centrum Rubenianum, het onderzoekscentrum naar Rubens, dat niet zo zag. Andere experts wijzen erop dat AI weliswaar handig kan zijn, maar tot nu toe slechts een beperkte inschatting kan maken: zo maakte Mondriaan in zijn jonge jaren landschapjes maar op latere leeftijd abstracte schilderijen, dus kan AI dan ook echt ‘hetzelfde handschrift’ zien?

Eric Postma, hoogleraar Artificiële Intelligentie aan de universiteit van Tilburg en zelf onbezoldigd adviseur van de Zwitserse firma, vertelt aan NRC dat je het actuele onderzoek naar de Van Eycks als een „volgende stap” zou kunnen zien in het inzetten van AI in het onderzoek van de echtheid van schilderijen. Postma ziet de kracht van AI vooral op het gebied van „visuele patronen”. In de berichtgeving heet dat de „penseelstreek”, maar dat zijn feitelijk de patronen van de pixels die worden onderzocht, zegt Postma: AI kijkt tenslotte naar foto’s, niet naar het echte schilderij. De AI-analyse van Art Recognition is weliswaar geen doorslaggevend oordeel, stelt Postma, maar musea kunnen deze uitkomst met de huidige stand van de technologie volgens hem niet meer zomaar naast zich neerleggen.

In Nederland is ook een Jan van Eyck waarover al langer discussie rond de echtheid is. Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam werd onlangs nog bekritiseerd, dat het ten onrechte claimt met het werk Drie Maria’s aan het graf de enige Van Eyck in Nederlands bezit te hebben. Zou het museum AI inzetten om de echtheid te verifiëren?

Evolutie van stijl

Boijmans-conservator Ruben Suykerbuyk is daar terughoudend in. Hij vindt de technologie zoals die nu is niet overtuigend, zeker niet voor het onderzoek naar Van Eyck, van wie slechts een fractie van het oeuvre bewaard is gebleven. AI houdt geen rekening met het evolueren van de stijl van een kunstenaar, zegt Suykerbuyk. Ten tweede wordt geen rekening gehouden met de historische praktijk van de 15de eeuw: in de tijd van Van Eyck werden schilderijen vaak in ateliers gemaakt. En ten derde dient een werk „in zijn geheel” te worden beoordeeld, dus ook de verflaag, de voorstelling, de historische context, terwijl AI slechts een foto tot zijn beschikking heeft.

Bij veilinghuis Christie’s Amsterdam laat men dan weer weten „open te staan” voor het gebruik van AI, al wordt de technologie nu „nog niet gebruikt”, aldus directeur Arno Verkade. Verkade denkt dat de specialisten van het veilinghuis zelf „het kaf van het koren” kunnen scheiden, maar bij de verificatie van Oude Meesters zou AI bij twijfel „in de eindfase” kunnen worden toegepast. Bij het onderzoek naar vervalsingen van een modern schilder als Karel Appel zou het „veel tijd” kunnen sparen, zoveel krijgt het veilinghuis daarvan binnen.

Volgens AI-hoogleraar Postma zal AI nooit de vervanging worden van het oordeel van de kenner. Wel zal AI steeds meer een „gereedschap in de grote gereedschapskist van de kenner” worden. De verdere voortgang hiervan zal volgens Postma afhangen van de „verfijning” van de technologie komende jaren.