Voor het islamitische regime is het van levensbelang om snel een krachtige opvolger te vinden voor Khamenei

Een onomstreden kroonprins staat er niet klaar om het stokje over te nemen van de man die Iran de afgelopen 36 jaar heeft geleid. Niet dat de 86-jarige Khamenei, die zaterdag bij de Israëlisch-Amerikaanse werd gedood, er nooit rekening mee had gehouden dat hij wel eens zou kunnen wegvallen, maar – anders dan zijn voorganger Ruhollah Khomeiny – had hij voor zover bekend niet zelf al aangegeven wie hem moest opvolgen. Aangezien Khamenei ook minder gezag genoot dan Khomeiny destijds is ook de vraag of zijn keus wel klakkeloos door andere hoog geplaatste Iraniërs zou worden geaccepteerd.

Wel had Khamenei al bij de aanvallen van Israël en de VS op Iran van afgelopen zomer, toen hij een veilig heenkomen in een bunker diep onder de grond moest zoeken, volgens Iraanse functionarissen een lijstje met drie namen doorgegeven van mannen die hem zouden kunnen opvolgen. Wie dat zijn is nooit bekend geworden. Wel werd ontkend dat de naam van zijn zoon, Mojtaba, hierop voorkwam, ook al was die voorheen vaak genoemd. Mojtaba Khamenei (56) is geen vooraanstaand geestelijke en is bovendien in veler ogen in diskrediet geraakt door berichten dat hij zich schaamteloos heeft verrijkt via corrupte praktijken.

Ook analisten tasten in het duister of Iran opnieuw een conservatieve geestelijke als leidsman krijgt, die zoals Khamenei tot elke prijs aan het steeds anachronistischer streng islamitische bewind vasthoudt. Of rolt er wellicht een meer seculiere, pragmatischer leider uit die zich nog meer dan Khamenei aan de machtige Revolutionaire Garde vastklampt – of zelfs een generaal van de Revolutionaire Garde zelf? Hoogst onwaarschijnlijk is echter dat er een seculiere liberaal aan het roer komt die direct toenadering tot het Westen zou zoeken en van Iran een moderne democratie zou maken.

Al sinds de islamitische revolutie van 1979 beschikt de opperste leider conform de wensen van Khomeiny over enorme macht in Iran. Niet alleen benoemt hij de hoogste rechters en bevelhebbers van zowel het reguliere leger als de machtige Revolutionaire Garde, ook heeft hij het laatste woord over alle belangrijke beslissingen op alle terreinen, van het economische beleid tot en met de buitenlandse politiek.

Driemanschap zoekt nieuwe opperste leider

Formeel buigt na de dood van de opperste leider een comité bestaande uit de president, het hoofd van de rechterlijke macht en een hoge geestelijke, zich over de opvolging. Zondag werd bekend dat de 66-jarige geestelijke Alireza Arafi toetreedt tot dit driemanschap. De andere leden zijn de relatief gematigde president Masoud Pezeshkian en het hoofd van de rechterlijke macht Gholam-Hussein Mohseni-Ejei.

De kandidaat die zij voordragen moet vervolgens door de zogeheten Vergadering van Deskundigen worden goedgekeurd. De 88 leden van dit college worden echter zorgvuldig gescreend op onder meer hun aanhankelijkheid aan het islamitische bewind door de Raad van Hoeders, die op hun beurt de afgelopen jaren weer zijn geselecteerd door ayatollah Khamenei zelf.

De vraag is echter of deze procedure ook in oorlogstijd zo strikt zal worden gevolgd. Juist nu de grote roerganger Khamenei wegvalt, is het voor het islamitische regime van levensbelang om snel een nieuwe, krachtige leider te hebben. „De hoogste prioriteit is het voortbestaan van de staat”, verklaarde Vali Nasr, Iran-expert van de Johns Hopkins University in juni vorig jaar in The New York Times. En daarbij past de nodige soepelheid. Ook in Khamenei’s eigen geval werd er in 1989 niet al te strikt aan alle regels vastgehouden. Hij was destijds nog geen vooraanstaand geestelijke, maar daarin werd voorzien door hem in allerijl tot ayatollah te promoveren.

Lees ook

Geestelijk leider die zijn land armoede, repressie en oorlog bracht, vervreemdde zijn regime van de Iraniërs

Mede door Khamenei’s hoge leeftijd werd er de laatste jaren volop gespeculeerd wie de meest kansrijke kandidaat zou zijn. Tot 2024 leek dat enige tijd Ebrahim Raisi, een stijve conservatieve geestelijke die door Khamenei zelf als president naar voren was geschoven, een post die ook Khamenei zelf enige jaren had bekleed. Maar de bij bevolking nimmer geliefde Raisi verdween van het toneel door een dodelijk helikopterongeluk.

De laatste maanden duikt steeds vaker de naam op van Ali Larijani (67), een voormalige parlementsvoorzitter die tevens beschikt over uitstekende contacten bij de Revolutionaire Garde, waar hij zelf ook enige tijd als bevelhebber werkte. Analisten wijzen erop dat Larijani, die bekend staat als een pragmaticus, door Khamenei de laatste jaren herhaaldelijk op zeer gevoelige missies is gestuurd, ook in het buitenland. Zo reisde hij herhaaldelijk naar Oman om namens Khamenei de Iraanse inzet bij het nucleaire overleg met de VS te bespreken. Oman bemiddelt daarbij.

Afgelopen januari, toen Khamenei protestdemonstraties bloedig liet onderdrukken, zou Larijani de opperste leider ook weer als naaste adviseur hebben bijgestaan. De VS hebben hem mede daarom op hun sanctielijst gezet. Larijani komt uit een familie van hoge geestelijken en heeft ook zelf herhaaldelijk de vrijdaggebeden in Teheran geleid als vervanger van Khamenei. Daarnaast heeft hij gewerkt als hoogleraar filosofie. Zijn specialisme, meldt The Economist, is opmerkelijk genoeg de Duitse verlichtingsfilosoof Immanuel Kant.

Een mogelijke rivaal is de drie jaar jongere parlementsvoorzitter Mohammad Bagher Ghalibaf, een piloot en voormalige bevelhebber van de luchtmacht van de Revolutionaire Garde. Ook was hij jarenlang burgemeester van Teheran. Hij geldt als conservatief maar ook relatief pragmatisch. Ghalibaf beschikt echter niet over serieuze kwalificaties als geestelijke. Ook hangt er net als rond Mojtaba Khamenei meer dan een zweem van corruptie rond hem. Zijn zoon vertrok naar verluidt met veel geld naar Canada.

Parlementsvoorzitter Mohammad Bagher Ghalibaf (rechts) geldt als mogelijke rivaal van Khamenei’s vertrouweling Ali Larijani.

FOTO ANP/EPA

Oud-president Hassan Rohani, die wel een achtergrond als geestelijke heeft, wordt soms ook genoemd. In de ogen van veel conservatieven geldt hij echter als te liberaal. Rohani was een van de architecten van het nucleaire verdrag met de VS, dat door Trump in 2018 eenzijdig werd opgezegd.

In het geval de Vergadering van Deskundigen toch liever opnieuw een pur sang geestelijke aan het hoofd van Iran ziet, zou ook Alireza Arafi zelf in aanmerking kunnen komen. Hij maakt zowel deel uit van de Raad van Deskundigen als van de Raad van Hoeders en leidt het vrijdaggebed in de voor sjiieten heilige stad Qom, waar ook ayatollah Khomeiny jarenlang verbleef. Ook hij werkte nauw samen met Khamenei. Maar het zou een grote gok zijn voor het regime om zo’n tamelijk onbekende geestelijke zonder al teveel politieke ervaring aan het hoofd te zetten van het steeds wankeler islamitische bewind.