De assertieve sjeik Hamad (74) maakte van Qatar een machtig en modern land – maar niet voor iedereen

2 uren geleden 1

„Ik ben niet blij met de gebeurtenissen. Maar het moest gebeuren en ik was degene die het moest doen.” Met deze woorden richtte sjeik Hamad bin Khalifa al-Thani zich in 1995 tot de bevolking van het emiraat Qatar. Terwijl zijn 63-jarige vader in Zwitserland verbleef, had de 43-jarige kroonprins de macht gegrepen door militairen te sturen naar het paleis en de luchthaven van hoofdstad Doha.

Hoewel zijn vader aanvankelijk vanuit Genève tegensputterde („abnormaal gedrag van een onwetende man”, citeerde The Independent hem toen) kozen familieleden en belangrijke landen zoals de VS al snel de kant van de nieuwe, assertieve, emir.

Sjeik Hamad, die zondag op 74-jarige leeftijd overleed, was al voorbestemd zijn vader op te volgen, maar wilde niet wachten op diens dood. Al decennia moest hij toezien hoe zijn vader een dociele houding koos ten opzichte van de machtige buren, Saoedie-Arabië en – aan de overkant van de Perzische golf – Iran. In die tijd was Qatar feitelijk een vazalstaat van Saoedie-Arabië.

Sjeik Hamad zag kansen voor zijn land, dat mede-eigenaar was van de grootste gasbel ter wereld die in de jaren zeventig in de Perzische Golf was ontdekt. Qatar was eigenaar van een derde, Iran van twee derde. Het bezit van die bel, vond Hamad, legitimeerde een veel autonomere houding op het wereldtoneel.

Voortvarend aan de slag

De nieuwe emir ging voortvarend aan de slag om van de kleine Golfstaat een machtig en modern land te maken. Qatar was op dat moment „rijk, maar zwak”, zei arabist Leo Kwarten in de NRC-podcastserie De coup van Qatar. Met niet meer dan 300.000 eigen inwoners (het werk werd gedaan door arbeidsmigranten – vaak onder erbarmelijke omstandigheden) en een klein oppervlak was het een onbeduidende speler.

Met de gasgelden creeërde Hamad een verzorgingsstaat in de letterlijke betekenis van het woord. Voor zorg, elektriciteit, water en infrastructuur betalen Qatarazen vrijwel niet(s). De vrijheid van meningsuiting is daarentegen „beperkt”, concludeerde mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch (HRW). Vrouwen en LHBTI-personen worden er bij wet gediscrimineerd. Zo mag een Qatarese vader altijd zijn nationaliteit doorgeven aan zijn kind, bij een moeder en een niet-Qatarese man als vader, mag dat niet. Er is, concludeert HRW, in Qatar een „onderdrukkend systeem van mannelijke voogdij” waarbinnen vrouwen zich moeten bewegen.

Ten opzichte van Arabische leiders in de regio koos de emir een assertieve lijn. Zo stichtte hij sattelietzender Al Jazeera, waar vooral onderdrukte opposities van omringende landen aan het woord kwamen. Zijn tactiek leek erop gericht – vooral westerse – bondgenoten te verwerven die de positie van Qatar binnen de Arabische wereld minder kwetsbaar maakten. Hij bood de VS aan een legerbasis te stichten, gaf ruim baan aan dependances van Amerikaanse universiteiten en tentoonstellingen van gerespecteerde kunstinstellingen.

Ook als bemiddelaar bij internationale conflicten trad Qatar op de voorgrond. Het land „biedt graag onderdak aan problematische contacten”, concludeerde Midden-Oostenkenner en columnist Carolien Roelants eerder, waarbij ze verwees naar handreikingen van Qatar aan de Afghaanse Taliban en de Palestijnse strijdgroep Hamas, dat het hoofdkwartier in Doha mocht vestigen.

Voetbalscouts met zakken geld

Als groot voetballiefhebber herkende sjeik Hamad als één van de eerste Arabische leiders de mogelijkheden van voetbal om een plek op het wereldtoneel te claimen. Met zakken geld graasden scouts de velden buiten het Midden-Oosten af. Vanuit Nederland gingen oud-internationals Frank en Ronald de Boer die kant op.

In 2010 wist Qatar het WK voetbal van 2022 binnen te slepen terwijl hun plan kort voor de stemming als het slechtste uit de bus was gekomen bij inspecteurs van wereldvoetbalbond FIFA. Qatar was geen voetballand, had zelfs nog nooit meegedaan aan een WK en überhaupt geen stadions waar de wedstrijden gespeeld konden worden – o ja en het was er te heet. De geruchten over smeergeld waren er al, maar bewezen werd dat niet en Qatar ontkende.

Die – imposante – stadions werden snel gebouwd, maar niet door Qatari. De organisatie van het WK leidde in Qatar tot „grootschalige misstanden tegen arbeidsmigranten”, schreef Human Rights Watch dat wees op „duizenden onverklaarde sterfgevallen”.

Zoals hij het begin van zijn regeerperiode koos, koos hij ook het einde. In 2013 deed sjeik Hamad afstand van de troon, ten gunste van één van zijn 24 kinderen die hij met drie echtgenotes kreeg: Tamim bin Hamad al-Thani. Die zette sindsdien zoals verwacht de lijn van zijn vader voort. Veel tijd om te rouwen om zijn dood was er zondag niet: ‘overbuur’ Iran voerde voor het eerst sinds april aanvallen uit op Qatar, nadat vredesbesprekingen tussen de VS en Iran opnieuw zijn stukgelopen.

Lees het hele artikel