Dick Matena verstripte als geen ander literaire meesterwerken

2 uren geleden 1

„Het was een leuke week om Dick Matena te zijn”, schreef striptekenaar Dick Matena op 15 maart 2003 in NRC. Het was een week waarin de ‘verstripping’ van Gerard Reve’s De avonden uitkwam en waarin hij de ene handtekening na de andere moest zetten, en het ene na het andere interview had. Ondertussen rustte hij af en toe uit met bekenden en vrienden in het Amsterdamse café Hoppe. Zijn versie van De avonden uit 1947 werd Matena’s doorbraak als tekenaar bij het grote publiek. Op 26 april overleed hij na een kort ziekbed in zijn huis in Amsterdam, maakte zijn Uitgeverij L maandag bekend.

De op 24 april 1943 in Den Haag geboren tekenaar had aanvankelijk heel andere plannen. „Toen ik jong was wilde ik helemaal geen striptekenaar worden, maar droomde ik van een baan als sportjournalist”, schreef hij in een van de autobiografische columns die hij sinds 2014 voor het stripblad Eppo schreef. De keuze was wel te begrijpen, zijn vader was wielrenner, maar ook degene die hem de liefde voor strips had bijgebracht. Wanneer zijn vader, Willem Matena, in België wedstrijden reed, nam hij vaak wat strips van Willy van der Steen mee.

Op zijn zeventiende begon Matena in de Toonder Studio’s, waar hij aanvankelijk onbetaald meewerkte aan de stripreeksen Tom Poes en Panda. Hij leerde er het vak van onder meer Marten Toonder zelf, en van Thé Tjong-Khing en Piet Wijn. Toonder zag potentie in Matena. Toen deze na enkele jaren als freelancer aan de slag ging, deed hij veel werk voor de Toonder Studio’s. Vanaf 1967 kwam Matena met zijn eigen strip, Polletje Pluim, die wekelijks met avonturen kwam in het weekblad Prinses.

Toen hij in 1968 de Toonder Studio’s verliet, ging hij voor het populaire weekblad Pep werken. Daar tekende hij historische strips als De Argonautjes, Ridder Roodhart en Grote Pyr – die zich afspelen in respectievelijk de Griekse oudheid, de Middeleeuwen ten tijde van Koning Arthur, en de tijd van de Vikingen. Ze waren geïnspireerd op het succes van Asterix.

Terugschrikken voor mix religie en seks

Een eigen gezicht kreeg Matena in de jaren zeventig met de sciencefiction-strip Virl voor Mickey’s Maandblad. Met Virl – dat vanaf 1980 ook in het Amerikaanse tijdschrift Heavy Metal was te lezen – nam hij afscheid van de karikaturale stijl. Matena ging met hulp van een Spaanse agent internationaal. Maar dat experiment duurde niet langer dan een paar jaar; niet iedereen was namelijk gediend van zijn vrijzinnige, libertijnse verhalen.

In Spanje en Amerika schrokken ze terug voor zijn lange verhaal De Prediker, een scabreuze, surrealistische mix van religie, seks en geweld, waarin een naakt jong meisje en haar vader ronddwalen en er onder meer een baby aan het kruis wordt genageld. Matena zelf vond de kritiek hypocriet en een teken van slecht lezen. Wie niet alleen naar het plaatje keek maar ook de tekst las, zou begrijpen dat de baby geen baby was.

Ondertussen bleef Matena bijdragen leveren aan Donald Duck, maakte hij keurige tekeningen van Joop ter Heul voor meisjesblad Tina en ook plaatjes voor de ‘olala-reeks’ Rooie Oortjes. In 1986 ontving Matena voor zijn werk de Stripschapprijs, de belangrijkste oeuvreprijs voor striptekenaars in Nederland, in 2003 de Vlaamse Staatsprijs voor het Beeldverhaal.

‘Ode aan echte literatuur’

Vanaf de jaren tachtig maakte hij striptekeningen voor volwassenen, waarna ook getekende biografieën volgden van kunstenaars als Edgar Allen Poe, Vincent van Gogh, Sartre en Mozart. Ook kinderboeken als Kruimeltje en Dik Trom zette hij om in getekende versies. Ze vormen de opmars naar zijn doorbraakboek: de getekende versie van De avonden.

Het idee dat hij een literair tekenaar was, wees hij zelf trouwens van de hand. In een interview in het Utrechtse neerlandici-blad Vooys zei hij in 2011 hierover: „Alleen omdat de literaire namen die ik neem enorm groot zijn, denken ze dat ik een literair tekenaar ben. Dat ben ik helemaal niet, ik ben een vrij klassieke tekenaar, die voor zijn eigen plezier die boeken is gaan verstrippen. Ik vind het leuk dat ik iets nieuws heb kunnen brengen, maar voor mij is het meer een ode aan de echte literatuur dan dat ik zelf probeer literatuur te maken.”

Met De avonden legde hij in een gestileerd-realistische stijl, met vele grijstinten zoals past bij de naoorlogse jaren, de vinger op de troosteloze sfeer die het debuut van Reve de literaire wereld zo deed opschrikken in 1947. De bewerking van Matena werd door critici geprezen omdat hij met zijn tekeningen de tekst had versterkt, terwijl ook Reves integrale tekst erin stond.

En zo gaf Matena een nieuwe impuls aan meerdere Nederlandse klassiekers. Hij verstripte werken van Willem Elsschot, zoals Kaas en het (bij Matena schitterend donkere) Het Dwaallicht, Theo Thijssens beroemde roman Kees de jongen en het verhaal Saïdjah en Adinda uit de Max Havelaar. Ook Jan Wolkers’ romans Turks Fruit en Kort Amerikaans blies hij nieuw leven in.

Zijn liefde voor Wolkers is ook terug te vinden in zijn bewerking van Charles Dickens’ beroemde kerstverhaal Christmas Carol waarin de geest van Marley op Jan Wolkers leek. Scrooge kreeg het uiterlijk van de schrijver en polemist Gerrit Komrij, en een van de geesten leek verdacht veel op de schrijver A.F.Th van der Heijden.

Voor Matena was iemand een groot kunstenaar wanneer tekst en tekeningen als vanzelfsprekend gecombineerd worden. Matena zelf noemde Toonder als voorbeeld. Met zijn manier om tekst en beeld te integreren ging hij misschien nog wel een stap verder.