Het jonge gezin raakt vaker in diepe schulden. Hoe komt dat?

Vinanda Mijdam (45) is vaak onzeker over haar moederschap. Haar 4-jarige zoon is temperamentvol, soms bozig. Of dat komt door hun financiële situatie, dat weet ze niet. Misschien is hij gewoon zo? Maar door de geldstress kan Mijdam niet altijd goed met zijn emoties omgaan, zegt ze. Zelf heeft ze ook een korter lontje dan ze zou willen. En ze maakt zich zorgen, over later. „Gaat hij er last van krijgen dat ik aan het begin van zijn leven zo veel schulden had?”

Mijdam had een schuld van bijna 100.000 euro toen ze zwanger raakte. Ze woonde net een jaar begeleid bij een zorginstelling en was zes jaar daarvoor door de schulden dakloos geworden. Toen ze net een jaar begeleid woonde bij een zorgorganisatie, raakte ze zwanger. „Gelukkig kreeg ik via de gemeente een woning toegewezen”, vertelt ze. „Maar voor de rest moest ik helemaal opnieuw beginnen. Ik had helemaal geen spullen, geen babykleren. Stukje bij beetje heb ik als alleenstaande moeder een leven voor mij en mijn zoon opgebouwd, met tweedehands spullen en kleding.”

Het aantal kinderen dat in Nederland wordt geboren in schulden, neemt toe. Dat berekenden onderzoekers onlangs in economenvakblad ESB. In 2021 werd 9 procent van de baby’s geboren in een gezin met geregistreerde problematische schulden. In 2023 was dat, met 19.000 kinderen, 12 procent. Gezinnen met jonge kinderen lijken volgens de onderzoekers bovendien relatief vaak voor te komen onder huishoudens met problematische schulden. Tegelijkertijd nam ook het totaal aan huishoudens met problematische schulden toe.

Waar komt deze stijging vandaan? Wetenschappelijk onderzoek naar de oorzaak is er niet. NRC sprak daarom met deskundigen over de mogelijke oorzaken. En wat doet het op langere termijn met een kind om op te groeien in een gezin met schulden?

Hoge woonlasten

Kijk voor de meest aannemelijke verklaring naar de woningmarkt, zegt Nadja Jungmann, bijzonder hoogleraar schuldenproblematiek aan de Universiteit van Amsterdam. Jonge gezinnen hebben net een huis gekocht en hebben daardoor tegenwoordig heel hoge lasten. Een grote buffer hebben ze nog niet kunnen opbouwen.

Als er dan een kindje komt, gaat vaak een van de ouders minder werken en neemt het inkomen af. Voor een tweeoudergezin kost één kind gemiddeld 15 procent van het gezinsinkomen, aldus het Centraal Bureau voor de Statistiek. Twee kinderen kosten een kwart van dat inkomen. Jungmann: „Als dan opeens de wasmachine kapotgaat, hebben sommige gezinnen al snel een probleem.”

Bovendien zijn er nu veel minder woningen beschikbaar in het middenhuursegment, zegt Mirjam Andries, projectleider bestaanszekerheid bij kennisinstituut Movisie. Beleggers hebben die woningen – met een maximale maandhuur van 1.228 euro – verkocht omdat ze sinds de nieuwe huurwet niet genoeg geld opleveren. „We zien dat veel middeninkomens, die geen huurtoeslag krijgen, daardoor een woning moeten huren die eigenlijk te duur voor ze is en zo onevenredig veel geld kwijt zijn aan woonlasten.”

Daar komt bij dat veel jonge gezinnen vaak ook een studieschuld moeten afbetalen, ziet Andries. En dat veel inkomens niet genoeg zijn meegestegen met de hoge inflatie van de afgelopen jaren. „Nederland maakt het bovendien makkelijk om in de schulden te raken.” Zo is online gokken in Nederland toegestaan, in tegenstelling tot veel andere landen. Ook is het door betaaldiensten als Klarna makkelijker aankopen te doen met geld dat je op dat moment niet hebt.

Betalen lukt me later wel, dacht ik

Wantrouwen tegenover de overheid

Mensen schakelen daarnaast minder snel hulp in als ze in de problemen dreigen te raken, ziet Renate Richters, voorzitter van de vereniging voor financieel hulpverleners NVVK. Dat heeft volgens haar te maken met het toegenomen wantrouwen tegenover de overheid, door de Toeslagenaffaire. „Veel mensen vragen bijvoorbeeld niet de extra toeslag aan waar ze wel recht op hebben. Het systeem is ingewikkeld, en door de Toeslagenaffaire zijn ze bang dat ze geld moeten terugbetalen.” In combinatie met gestegen woon- en leefkosten raken mensen daardoor volgens Richters sneller in de schulden.

Schulden ontstaan ook vaak na een ‘life-event’, zegt Jungmann. Iemand raakt werkloos, wordt ziek of krijgt een kind. Na zo’n ingrijpende gebeurtenis kan een onzekere financiële situatie ontstaan. Of je dan in de schulden belandt, is volgens de hoogleraar deels afhankelijk van persoonlijkheidskenmerken. „Iemand die van nature meer zelfregulatie heeft, of nadenkt over de lange termijn, komt minder snel in de schulden dan iemand die meer moeite heeft om met verleidingen om te gaan en meer met de dag leeft. Het is net zoiets als balgevoel: de een heeft het meer dan de ander.”

Vivanda Mijdam weet nog precies hoe het ging: ze kreeg een hoge aanslag van de belasting voor haar bedrijfsauto, die ze als zzp’er gebruikte. Ze werkte toen onder meer als danslerares. De rekening negeerde ze een tijdje. „Betalen lukt me later wel, dacht ik.” Maar dat gebeurde niet. Bovenop de rekening kwamen hoge boetes.

Daarna nam ze een paar „onhandige beslissingen”. Steeds een beetje schuiven met het geld dat ze had, tot de schuld opliep tot 20.000 euro en ze besloot haar zolderkamer voor snelle extra inkomsten te verhuren aan een wietteler. „Van de schuldenstress ga je gekke dingen doen.” De woningcoöperatie kreeg er lucht van en zette haar het huis uit. Zes jaar lang ging ze vervolgens de daklozenopvang in en uit, om onder een brug of in een tentje te leven. „Overdag slapen om ’s nachts wakker te blijven. Dat is, zeker als vrouw, een stuk veiliger.”

Overdag slapen om ‘s nachts wakker te blijven. Dat is, zeker als vrouw, een stuk veiliger

Schulden afgekocht

Nu werkt ze als ervaringsdeskundige bij een financieel hulpverlener en helpt met haar persoonlijke ervaring andere mensen met schulden. Afgelopen oktober betaalde ze na een schuldsaneringstraject van drie jaar al haar schulden af; de gemeente Nijmegen had haar schulden afgekocht en zij betaalde die aan de gemeente terug. Nog een paar maanden mag ze niet over haar eigen geld beslissen. Ze staat onder bewind, zoals dat heet. Elke week krijgt ze 100 euro op haar rekening. De rest regelt de bewindvoerder.

Mijdam leert haar zoon van jongs af aan te sparen. „Hij heeft een spaarpotje en ik geef hem daarvoor kleingeld dat ik over heb”, zegt ze. „Ik leg hem uit dat als hij iets wil, zoals nieuw speelgoed, hij dat van zijn spaargeld kan kopen. En dat hij, als hij nu iets koopt, dat straks niet meer kan. Dat hij keuzes moet maken. Daar gaat hij prima mee om.”

Kinderen die geboren worden in een eenoudergezin, hebben drie tot vier keer hogere kans op te groeien in een gezin met geregistreerde problematische schulden. Dat berekenden de onderzoekers in ESB. „We weten niet wat hier de reden voor is”, zegt Tessa Roseboom, hoogleraar vroege ontwikkeling en gezondheid aan het Amsterdam UMC, die meewerkte aan het onderzoek. Eerder schreef ze het boek De eerste 1000 dagen over het belang van een goede start van een mensenleven vanuit onder meer economisch en maatschappelijk perspectief.

„Wel kun je je voorstellen dat het financieel lastiger is in je eentje alle kosten te moeten dragen die horen bij de zorg voor kinderen, maar ook voor het runnen van een huishouden in het algemeen”, zegt ze. De huur van een huis, verzekeringen, een auto. Dat is allemaal draaglijker als je met z’n tweeën bent. De samenleving is volgens Roseboom ingericht op gezinnen met twee ouders. „Dat maakt alleenstaande ouders kwetsbaarder voor schulden.”

Bang voor de toekomst

Mijdam is bang voor de toekomst van haar zoon. Straks komt hij op de leeftijd dat hij misschien geen genoegen meer neemt met tweedehands kleding, denkt ze. „Daar zie ik een beetje tegenop. Veel mensen besluiten dan een rekening te laten liggen en eerst iets voor hun kind te kopen. Ik begrijp dat heel goed. Maar ik weet nu dat ik mezelf daar niet opnieuw voor in de schulden ga steken.”

De impact van opgroeien in een gezin met schulden is vaak enorm, weet hoogleraar Jungmann. „Mensen gaan meer met de dag leven, waardoor ook bij kinderen vaardigheden – zoals doelen stellen en daar een plan voor maken – zich minder goed ontwikkelen”, legt Jungmann uit. „Hetzelfde geldt voor emoties reguleren: kun je bij een onvoldoende voor wiskunde denken ‘nieuwe ronde, nieuwe kansen’ of besluit je door de chronische stress dat je nooit meer voor wiskunde gaat leren?” Deze vaardigheden ontwikkelen zich volgens Jungmann in de eerste 25 jaar van ons leven waarbij de eerste zes jaar grote betekenis zijn.

Een stressvolle gezinssituatie kan een negatieve invloed hebben op de schoolprestaties van kinderen, zegt Anna Custers, lector armoede-interventies aan de Hogeschool van Amsterdam. Geen geld voor levensmiddelen is bijvoorbeeld een grote stessfactor voor kinderen. En minder geld thuis kan ervoor zorgen dat kinderen minder boeken hebben of op uitjes, muziekles en sport kunnen. „Op scholen met kinderen die meer financiële stress ervaren, is de Cito-score gemiddeld lager.”

De gevolgen van schulden voor de samenleving zijn eveneens groot: de huidige schuldenproblematiek kost Nederland minstens 8,5 miljard euro per jaar. Dat bleek in 2024 uit onderzoek van onder andere de Hogeschool Utrecht en het Nibud. Het gaat jaarlijks om 500 euro belastinggeld per hoofd van de bevolking. Jungmann: „Mensen met schulden of die ooit schulden hebben gehad, maken langer gebruik van uitkeringen. Ze maken vaker gebruik van de (geestelijke) gezondheidszorg. Een deel van de criminaliteit, zoals winkel- of fietsendiefstal, komt ook voort uit schulden.”

Vroeg signaleren

Het is belangrijk om het vroeg te signaleren als in jonge gezinnen schulden spelen, vindt Custers. Zo kunnen gezinnen sneller in contact komen met instanties die hen kunnen helpen, om te voorkomen dat ze dieper in de problemen komen. „Scholen zien hierin tegenwoordig vaker een rol voor zichzelf”, ziet Custers.

Neem de Amsterdamse Familiescholen, een initiatief om de kansengelijkheid in het onderwijs te vergroten. Zij brengen ouders in contact met hulpverlening, wat ze vaak nooit eerder hebben gehad. „De schulden komen doorgaans niet meteen aan de orde”, zegt een woordvoerder. „Hulpverleners helpen bijvoorbeeld eerst met papierwerk of het verzorgen van kleding voor de leerling. Gaandeweg blijkt dan dat het gezin ook schulden heeft, en worden ze met de juiste instanties in contact gebracht.”

Thea Swelsen: „Je zou in die zwangerschapsperiode op een roze wolk moeten zitten. Maar dat liep helemaal anders.”

Foto Merlin Daleman

Dat mensen met schulden vaker dan mensen zonder schulden gebruik moeten maken van de (geestelijke) gezondheidszorg is voor Thea Swelsen (40) uit het Limburgse Geleen geen verrassing. Toen ze na dertien jaar schulden eenmaal schuldenvrij werd verklaard, volgde ze twee jaar intensieve therapie omdat ze „mentaal op slot ging”. Ze heeft nog altijd structureel last van migraine. Ze onderging twee operaties. Ze heeft continu overal aan haar lichaam pijn. „Mijn artsen denken dat het door de periode met schulden komt”, zegt ze. „Omdat ik mijn lichaam toen heb verwaarloosd.”

Swelsen en haar man raakten in de schulden, kort nadat ze in 2008 in gemeenschap van goederen waren getrouwd. „Mijn man werkte bij de marine en was vaak van huis. Daarom had hij zijn vader gemachtigd”, vertelt ze. „Maar die bleek hem op te lichten. Hij kocht voor duizenden euro’s spullen op zijn naam. Een auto, een lening bij de bank, abonnementen, allemaal van geld dat er niet was.”

De eerste deurwaarder kwam langs toen Swelsen zwanger was van hun eerste kind. „Je zou in die periode op een roze wolk moeten zitten. Maar dat liep helemaal anders.” De schuld liep op tot 140.000 euro, bij zo’n veertig schuldeisers. Lange tijd waren ze het overzicht totaal kwijt. „Je bent jong en je denkt: het gaat ons wel lukken”, zegt Swelsen. „Maar op een gegeven moment is er geen beginnen meer aan.”

Voor mijn kinderen bleef ik overeind. We hebben altijd geprobeerd ze zo min mogelijk van de financiële problemen te laten merken

Buffer opbouwen

Dat Swelsen en haar man op dat punt in hun leven in de schulden raakten, is volgens het onderzoek in ESB niet verrassend. Gezinnen waarin de ouders, zoals Swelsen en haar man, pas relatief kort aan het werk zijn, maken ongeveer twee keer zo veel kans op problematische schulden als gezinnen waarin de ouders al langer aan het werk zijn. „Je moet vaak een tijdje werken voordat je een buffer hebt opgebouwd”, zegt hoogleraar Roseboom. „Als je nog niet zo veel buffers hebt, ben je kwetsbaarder om in de schulden te komen dan wanneer je al langer op de arbeidsmarkt rondloopt.”

Kinderen opvoeden met schulden was voor Swelsen heel moeilijk, het vroeg mentaal alles van haar. Ze heeft momenten gehad waarop ze „in een hoekje van de kamer zat te huilen”. Of dat haar nek helemaal vast zat. „Je bent allesdoordringend moe.” Opstaan was al vermoeiend, laat staan een keer voor een schoolreisje meegaan naar het pretpark. „Voor mijn kinderen bleef ik overeind. We hebben altijd geprobeerd ze zo min mogelijk van de financiële problemen te laten merken.”

Onlangs vroeg ze aan haar oudste kind, hun zoon van 17, hoe hij terugkijkt op die periode. Hij vertelde zijn moeder dat hij echt wel doorhad dat zij en zijn vader soms verdrietig waren, ook al probeerden ze dat te verbergen. Maar iets gemist? Alleen vakanties, want in tegenstelling tot zijn klasgenoten gingen zij nergens heen. Verder had hij alles wat hij nodig had, zei hij: kleren, schoenen, de koelkast was altijd gevuld. Hij had er geen last van gehad dat ze zeven keer verhuisden.

Swelsen en haar man cijferden zichzelf soms weg, bijvoorbeeld om hun kinderen gezond eten te geven. „Ik probeerde zo gevarieerd mogelijk te koken”, zegt ze. „Maar groenten en fruit zijn hartstikke duur. Ik zorgde dat mijn kinderen dat aten, maar heb mezelf daarin beperkt. De kinderen zijn gezond, maar bij papa en mama is het anders. Sommige gevolgen van dertien jaar ongezond eten zijn niet te herstellen.” Inmiddels helpt Swelsen zelf mensen die financiële problemen hebben.